EEN ZEVENTIENDE EEUWSE DOKTER SPOCK

Vandaag kocht ik op een boekenmarkt een herdruk uit 1966 van een juweel van een boekje uit 1684, van Stephaan Blankaart, Med. Doctor en Practizijn te Amsterdam.

Wie kinderen kreeg in de vorige eeuw en al doende in de ene hand de luierspeld en in de andere het dikke boek van Dr. Spock vasthield zal begrijpen waarom ik bij het lezen van dit boekje steeds aan de goede nu in onbruik geraakte Amerikaan moet denken.

Misschien dat 17de eeuwse ouders de handleiding van Doctor Stephaan Blankaart (1650-1702) even onmisbaar vonden.

Maar hun problemen waren niet dezelfde. Hoewel kinderen in elke eeuw krampjes hebben en tandjes krijgen, zijn we goddank verlost van kinderziekten waar geen kruid tegen gewassen was, de kinkhoest, de meningitis, de wormen, de infecties, de verstoppingen en de diarree, de rachitis, de scoliose en de luxaties waar geen middelen ter correctie voor waren en al die andere kwalen waaraan kinderen jong kwamen te overlijden of levenslang last van hielden.

Voeding is tegenwoordig ook niet altijd wat het zou moeten zijn, maar in die tijd had men geen idee van de bouwstoffen die een opgroeiend kind nodig heeft om gezond te blijven en te groeien. Noch had men benul van genetische afwijkingen, virussen en bacillen. Hygiëne was in de kinderrijke gezinnen vaak een onhaalbaar goed, en baby's lagen vaak veel te lang in hun 'pis en kak' , waardoor huiduitslag en ontstoken wonden veel voorkwamen. Geen pamperdroge billetjes in de 17de eeuw!

Doctor Blankaart stond voor een onmogelijke taak. Hij hield van kinderen, dat blijkt uit de tederheid waarmee hij spreekt van 'Kindjens' en 'Kindertjes'.  Maar wat kon hij doen? 

Een vrij willekeurige greep, want het is allemaal mooi, uit het hoofdstuk 'Van de Buik-pijn der Kinderen', zuigelingen in dit geval.

"Een derde oorsaak is, dat de Moeders of andere diese suigen, veel koude hebben geleden, waar op de Kinderen komen te suigen, en dat versuurde sog indrinken. Ook konnen de borsten gansch ontstelt zyn, met sweringen. knobbels, &c. Waar door het kind geen goed Sog krijgt.

Men moet met dese Buik-pyne niet lange fammelen, maar terstond goede Middelen in't werk stellen, want het is hier geen gekscheren, dewijl daar verscheidene toevallen uit konnen ontstaan, als trekkingen oft stuipen, want de zenuwen in de darmen geprikkelt zynde, konnen oorsaak zyn tot een wanorder in het gansche zenuwgestel.

Koors kan daar mede by komen, en is daar veeltyds by, want dit menigvuldige suur maakt het bloed dik, waar door oorsaken geboren werden, om broeyingen en hitte in het bloed te verwekken. Dese pyn is oorsaak mede dat de Kinderen grootelyks vermageren en bij gevolg van Krachten verswakken, want daar pyn is, is wan-order, en daar wan-order is, daar kan de voedinge niet regulier gaan. Ten anderen is het voedsel geduirig suur en bedorven, So dat het onbequaam is, om het lichaam te voeden en krachten aan te brengen.

Terwijl onderwylen de Kinderen in groote pyne en ellende liggen, wil men die geduirig met zuigen stillen, zo zullen de moeders oft Soogster een weinig Anys-brandewyn drinken, en des avonds soete melk eten met saffraan daar in: Of se konnen iets lepelwys door den dag gebruiken... (dan volgt een latijns recept van anijswijn) Hier van kan men om het uir twee of drie een lepel vol van gebruiken. Waar door de goorigheid van het Sog in de borsten ganschelyk over gaan zal, en het Kind zuigende zal daar bate by vinden." 

Gelukkig was Spock korter van stof.

Maar ook Spock wist: bij pyn moet men niet lang fammelen.

Wat een woorden zijn er uit onze taal verdwenen! 

Ziet u uw kind met zoiets lopen? ▼

Dit was de remedie tegen scheelzien, uit het Hoofdstuk 'Op wat wyse men de Scheele Oogen der Kinderen kan verbeteren en te rechte brengen.' 

De goede dokter wist precies waardoor scheel zien veroorzaakt werd: verschil in de lengte van de spiertjes die de oogbol bedienen.

Nadat hij dat omstandig heeft uitgelegd zegt hij: 

"De Oorsaak mein ik dat zelfs in het eitjen, daar de vrucht uit voortgekomen is, was. Ook kan de zelve geschieden door dien de Moeders ymand geduirig aansien die scheel zien, vvelke geduirig denkende, de Vezeltjes van het oog des Kinds zoodanig getrokken vverden datze mede komen scheel te zien: Van deze stoffe heb ik mijn Institutie genoeg af geschreven vvaar na ik de Lief-hebbers zende.

Andere zijn van Gevoelen dat de Kinderen zelfs daar de schuld toe hebben, vvanneerse in de Wieg leggen, en ter zyden uit het overdekte kleed zien, dat de oogen dan verrekt vverden: Of dat als de Voedster scheel ziet, de Kinderen dat zoeken na te doen en dan scheel te vverden: Maar ik heb noit konnen merken, dat als een Kind niet scheel geboren is, daar na scheel zoude vverden."

Dan volgt de raad om een masker te maken, en van welk materiaal dat dan het beste is, en hoe groot ze moeten zijn, het gezicht bedekkende of  'oog-kykers sonder Mom-aansigt'. 

(Wat de taal betreft: hoewel de dokter meestal een gewone w hanteert is in dit stukje de w als vv geschreven. Spelling lag in die dagen nog niet vast. Grappig is dat dat in het Engels bewaard is gebleven in de naam van de letter w: double U. En dat komt dan weer uit het Latijn, waar geen onderscheid is tussen de u en de v.)

Aan wormen wordt veel aandacht besteed in het prachtige hoofdstuk 'Van de Wormen die somwijls Rijf-koeken genoemd werden.

Wormen waren blijkbaar onvermijdelijk. De dokter begint zijn hoofdstuk aldus: 

"Wormen te hebben is een van de gemeenste (= gewone)  Kinder-ziekten, voornamelijk als de Kinderen vaste kost beginnen te eten, dan so zijnse daar meest mee geplaagt: De Wormen die in de Kinderen meest vallen zijn ronde Wormen; En een tweede soort is'er die niet in alle darmen groeyen, maar meest in de Endel-darm: Dog de kinderen werden daar juist niet alleen mede aangetast, maar zelfs oude Personen.

Het gebeurt niet selden dat dese Wormen gelyk als met gehele klonten in een sitten, en in de darmen blyven hangen, spannende de selve uit, en gevende somtijds een hardigheid, welke den buik doen opspannen. Het welke van de Quaksalvers en het gemeene Volk een Rijf-koek genoemt werd, doch om wat Oorsaak weet ik selfs niet." 

Dan volgt een lang en tamelijk onsmakelijk verhaal over de bewegingen van de darmen, de verrotingen, de sappen en de slijmen, en de stanken.

Spock heeft hier beslist anders over gedacht: dokter Blankaart wijt het ontstaan van wormen niet aan het binnenkrijgen van eitjes maar aan darmbewegingen. Hij besluit zijn onbegrijpelijke uitleg met:

"Dit is dan de Wijse, door vvelke wij bevatten konnen, dat'r een Worm kan gemaakt vverden. De verscheidenheid nu van de rottingen als ook der stoffe, beweginge, plaats en diergelyke geven gelegentheid tot het groeien van verscheide soort van Wormen.

D'Úiterlijke Oorsaken zijn het eten van harde spijs, die de Kinderen niet konnen verduwen, gelijk gesegt is; Item het eten van suiker en alle slijmige spijs, waarmede de Kindertjes tot vvalgens toe menigmaals opgepropt vverden, in't kort het is een slijmige en ligt verrottende stof, gelijk alsmede alle ooft-vrugten, die veel suur bij haar hebben, en ligt tot verrottinge komen." 

De dokter schijnt overmatig gepreoccupeerd met sappen, want de zuren, gylen en slijmen komen in al zijn uitleggingen voor. In het geval van wormen, zegt de dokter dat men "moet zien naar de pis die de Kinderen wateren, en se zullen gewaar werden, dat de Pis wit sal zijn als een gekernde Melk, dat niet anders is dan een vergoorden Gyl."

En hij vervolgt:

"Ook zyn dese Kindertjes wel met schrikkingen des Nachts onder het slapen bevangen, dat nergens anders van daan komt, als van dat overvloedige suur, waar mede de gyl en bloed opgevult is, soo datter by gevolg geen goed senuw-vogt kan geboren werden, het welke dan andere vreemde deeltjes by sich hebbende, onordentelyk door de zenuwen moet doorstralen, waar de trekkingen, verbaastheden, schrikkelyke Droomen en diergelyke komen t'ontstaan." 

Begrypt u het nog? Ik allang niet meer. Maar zulke uitleggingen zijn we bij Spock in elk geval en goddank nooit tegengekomen. Die waren ook niet nodig. Wij hadden een pilletje om onze kinderen, zo nodig, te ontwormen.

Hieronder nog een scan over het onheil der wormen:

Tenslotte nog wat goede raad die kennelijk was gebaseerd op ervaring.

"Terwijl de kinderen nog jong zijn, gaan sommige daar terstond mede in de logt en op de straat, hetwelke mede niet teraden is, voornamelijk in de Winter, als het vriest, so moeten se het Kindjen mede al op het ys by al de Narren op de Ys-slede hebben, en laten het dikmaals verstyven van de koude, waar door het Kind verkoud werd, en daar na dikmaals siek.

In de heete Somer is het mede gans ongeraden, want de subtile materie des logts is dan so sterk, en door hare oogen en dunne hersen-pannetjes blixemende, datse ligt een hooft-swymel krygen, waardoor de veseltjes der hersenen seer beledigt werden. Derhalven moet men de Kindertjes allenxkens tot een kouder of heeter logt gewennen." 

En nog een:

"Men moet de Kinderen ook in een Wieg leggen en niet bij de Ouders in het bed, want dan werden de kinderen menigmaals dood gelegen, daarom moet men haar zoo lange in een Wieg laten slapen, totse zig zelven als een mensch in het bed konnen helpen. Men heeft te veel exempelen van kinderen, welke van de Moeders en Soogsters onnooselyk  zijn dood gelegen, en om dat voor te komen, is het best, dat de kinderen in een Wieg gelegt werden."

en tenslotte...

"Noit moet men de Kinderen te lange in haar vuiligheid en drek laten leggen, want daardoor smert het lichaam, en de kinderen werden grinig, en behalve dat, werden de bepiste doeken koud aan het lichaam, welke koude schadelijk is. Men moet de kinderen ook zoo weinig laten huilen als het immers mogelyk is; want door het huilen konnen zy lichtelyk gescheurt raken, en dan is goede raad duur: alhoewel sommige van gevoelen zijn, dat de Kinderen matig mogen huilen; maar waar het eigentlyk toe dient, daar van kan ik geen gesonde reden uit hare schriften gewaar werden. Seggen helpt weinig, als er geen reden by is."

 Het boekje is antiquarisch (uitgave 1966) nog volop te krijgen, en kost meestal niet meer dan € 10.-